(voor lezers met weinig tijd: onderaan vind je een samenvatting)
Hoe kan ik omgaan met mijn pijn en emoties rondom …. (mijn scheiding, mijn uitdagende relatie, mijn single-zijn, mijn inspiratieloze werk, mijn ongewenste kinderloosheid, de ellende in de wereld, mijn lastige buren, mijn kind dat het moeilijk heeft etc)?
Dit is een veelgestelde vraag op het spirituele (tantra)pad.
Over de fijne dingen in het leven komen nooit zo veel vragen. Wel over de pijn. De pijn die we graag weg willen hebben.
Deze blog is een uitnodiging om het om te draaien.
Wat gebeurt er als je niet alleen de bliss maar ook de pijn in je leven werkelijk gaat omarmen en de pijn zelfs als je grootste ‘geluk’ (geschenk) gaat zien?
Loutering
In het boek Mystiek van Evelyn Underhill(1) komt het begrip ‘loutering’ veelvuldig voor. Het is in de visie van Underhill een van de vijf fasen van het mystieke pad: ontwaken, loutering, verlichting, donkere nacht van de ziel en eenwording met god.
Wat is loutering?
Loutering kunnen we opvatten als een proces van zuivering, reiniging en transformatie van bewustzijn. Het wordt vaak ervaren als een beproeving waarbij verlangens, illusies en gehechtheden vanuit ego worden afgelegd, om zo tot een hogere staat van zijn, innerlijke vrede en helderheid te komen.
Loutering verloopt dus per definitie via pijn.
Los het probleem op
Indien loutering – zoals Underhill stelt – tot spirituele verlichting kan leiden, kunnen we stellen: ons grootste pijnstuk kan ons grootste geschenk zijn.
Hm. Grote kans dat je bij deze stelling niet direct staat te juichen.
Pijnstukken en moeilijke situaties zijn er toch om op te lossen?
Inderdaad.
Dat is hoe we vaak als eerste met problemen omgaan. We gaan bedenken hoe we een pijnlijke situatie kunnen oplossen en ondernemen dan veelal actie. Je bent ongelukkig in je werk (of relatie), bedenkt dat je iets anders wilt en verandert van baan (of partner).
Dit kan succes hebben. In dat geval ben je de rest van je leven gelukkig met dat andere werk (of die nieuwe partner).
Problem solved.
Echter, we weten allemaal dat het lang niet altijd zo werkt. Het zou zo maar kunnen dat je in je nieuwe baan (of relatie) opnieuw ongelukkig wordt. Daarnaast zijn veel situaties niet maakbaar. En sowieso gaan er altijd weer nieuwe uitdagingen op je pad komen waar je ongelukkig van kunt worden.
Praten en doorvoelen
Als je al wat langer een bewustzijnspad zoals tantra bewandelt, kan het dat je intussen ook andere manieren hebt ontdekt om met pijn en emoties om te gaan.
Grote kans dat je (eerst) een tijd lang je verhaal hebt te vertellen. Mogelijk steeds weer opnieuw. In therapie of coaching, aan vrienden, aan jezelf. De meeste mensen hebben het nodig om hun pijn op deze manier te erkennen en ruimte te geven. In therapie kan er bijvoorbeeld ook diepgaand ingegaan worden op de bron van je pijn.
Echter, als je langer doorgaat met tantra, ontdek je op een gegeven moment ook dat het steeds weer vertellen van een verhaal je waarschijnlijk toch geen verlossing brengt. Misschien brengt het je op een bepaalde manier zelfs verder van ‘huis’.
Tantra moedigt je daarom aan om naar je lichaam te gaan en daar je pijn en emotie bewust te doorvoelen. En dit is niet iets wat je éénmaal hebt te doen. Voor de meesten van ons zal gelden: keer op keer op keer… Voluit erkennen wat je voelt, is helemaal onderdeel van het proces. Dit kan tijd kosten omdat je waarschijnlijk geleerd hebt om niet meer te voelen en zeker niet voluit.
Echter, als je in de loop der tijd je verhaal steeds meer kunt laten voor wat het is, hoe duidelijker je dan kunt gaan ervaren dat ook pijn niets anders is dan een vorm van energie. Energie die net als een golf komt – en ook weer gaat.
Wel kan het dat je met het bewust doorvoelen nog steeds bezig bent om de pijn weg te krijgen. Als het niet via praten lukt, dan maar via voelen. Met mogelijk als spiritueel idee op de achtergrond: als ik de pijn nu maar goed doorvoel zodat ie oplost, dán zal ik gelukkig worden en kan ik gaan zien dat ik ten diepste bewustzijn en liefde ben en dat alles en iedereen om mij heen dat ook is.
Kortom: eerst de pijn weg, dan zien dat alles liefde is.
Mooi streven.
Maar er is nog een andere route.
Daarvoor gaan we terug naar de stelling van het begin: je diepste pijnstuk is je grootste geschenk. Zelfs als je de pijn niet kunt wegpraten of weg-doorvoelen.
OK, hoe dan?
Hoe zit het bij jou?
Laten we het persoonlijk maken.
Voel eens in: wat is jouw grootste pijnstuk in dit leven? Kies bij voorkeur iets dat steeds maar terug komt en/of over langere jaren speelt. En waar je het sterkste verzet tegen overgave voelt. Dit weet je vaak doordat je er in je hoofd allerlei verhalen over hebt gecreërd.
Bijvoorbeeld..
Je vindt maar geen liefdespartner terwijl je daar zo naar verlangt. Je hebt een relatie maar die is niet zoals je het zou willen. Je hebt af en toe relaties maar het wordt steeds niks. Je bent kinderloos gebleven terwijl je zo graag ouder had willen worden. Je lichaam heeft een beperking of chronische ziekte. Er is iets in je uiterlijk waar je altijd oordelen over hebt. Je hebt geen werk of je hebt werk dat je niet leuk vindt. Het gaat structureel niet goed met een van je kinderen. Je hebt een moeizame relatie met je familie. Je woonplek is onaangenaam. Je hebt geweld of misbruik meegemaakt. Je hebt al een paar keer een burn-out gehad. Je bent depressief. Je jeugd was moeilijk en je bent daar nog steeds boos over. Je bent verslaafd. Je bent extreem onzeker. Je bent zeer gevoelig voor prikkels. Je hebt een ex die je steeds maar lastig blijft vallen. In je land van herkomst is het oorlog.
Er zit vast wel iets bij wat je herkent.
Allereerst: het tantrapad zegt NIET dat je altijd iedere situatie lijdzaam moet accepteren. Soms kun je ergens van wegbewegen of iets veranderen. Soms is de situatie veranderen (uit een moeizame relatie stappen bijvoorbeeld) juist ook een belangrijke stap om te nemen.
Het tantrapad zegt evenmin dat je niet in actie zou mogen komen tegen onrecht. Doe al het goede dat jij wilt doen in de wereld.
Tegelijkertijd is er – zoals gezegd – die andere route, die andere manier van kijken. Eentje die ik zelf pas na járen en jaren ploeteren heb kunnen en willen zien.
Lang leve het slachtofferschap
Om die route te begrijpen, wil ik je het volgende vragen.
Denk even aan jouw grootste pijnstuk en zie het nu voor je als een prachtig kado dat je in de schoot geworpen hebt gekregen en dat je nu mag uitpakken. Wauw, wat prachtig, dank je wel universum!!!
Voel je ‘m al? Of nog niet? In dat geval: ik snap je helemaal. Ik heb jarenlang gedacht: leuk voor iemand anders, maar niet voor mij. Bij mij is het anders. Niks geen mooi kado, gewoon bittere ellende die opgelost moet worden.
Wees gerust: als je een pijnstuk niet opgelost krijgt of het komt steeds weer terug, is het heel menselijk om je eerst – vaak zelfs gedurende langere tijd (en sommige mensen: hun hele leven) – sterk te identificeren met de pijn, met het slachtofferschap en met de ‘ik’ die de pijn overkomt.
Waarom overkomt mij dit? Wiens schuld is dit (sommigen wijzen snel naar een ander, anderen eerder naar zichzelf)? Wat kan ik doen om de pijn weg te nemen of minder erg te laten zijn?
Alles maar vanuit de overtuiging dat als de pijn weggenomen is, dat dan het geluk zal binnenstromen.
Zoals eerder gezegd: soms lukt het inderdaad om pijn weg te nemen, voor altijd of tijdelijk. Maar in veel gevallen komt het terug. En daarnaast blijft het leven ons sowieso situaties aanbieden die potentieel pijnlijk zijn: verlies, veroudering, verandering, onrecht.
Dus wat nu?
Er is geen ‘ik’
Laten we kijken naar de kern van het spirituele, mystieke (tantra)pad.
De kern van dit pad is: wakker worden uit de illusie van het afgescheiden ik, herkennen wat je werkelijk bent en tot slot volledig bevrijd worden van alle sluiers die er voor zorgen dat je de Werkelijkheid nog niet blijvend ziet en ervaart. Het wordt ook wel zelfrealisatie genoemd. Het is dus een ontwaken uit droom van de afgescheiden zelf en gaan zien wat je in de kern bent, voorbij de identificatie met je persoonlijkheid, oftewel de ‘ik’ die je dacht te zijn.
Als je je niet meer identificeert met het idee van een afgescheiden ik die slachtoffer zou zijn van een of andere ellende, maar je ziet en ervaart dat je niets anders bent dan puur gewaarzijn, dan ben je vrij van lijden. Ongeacht de situatie.
Kort samengevat:
- Er bestaat in wezen geen ‘ik’ die het slachtoffer is van… (vul je favoriete pijnstuk maar in).
- Alle lijden wordt gecreëerd door de mind in dienst van ego.
- In tegenstelling tot wat je altijd dacht, ben je geen afgescheiden ‘ik’ maar in de bron altijd verbonden met alles en iedereen. Evenmin is er iets mis met je. In tegendeel: in de kern ben je niets anders dan heel en perfect.
- In de Werkelijkheid ben je bewustzijn, liefde, waarheid.
In eerste instantie denken we dus dat de pijn die we in het leven tegenkomen een probleem is dat weggenomen moet worden, willen we gelukkig kunnen zijn.
Het spirituele, mystieke pad laat ons echter een andere manier van kijken zien. Dit is een paradigmashift. Dat wat ons werkelijk weghoudt van geluk en innerlijke vrede is het hardnekkig vasthouden aan het idee van een ‘ik’ dat gelooft dat het slachtoffer is van pijn en dat die pijn weg wil hebben. Wanneer de illusie van dit ‘ik’ instort, verschijnt dat wat we altijd al waren en altijd zullen zijn: liefdevolle aanwezigheid (bewustzijn, non-duaal gewaarzijn, shiva, god, buddha nature, Ware Zelf, Werkelijkheid – in wezen schieten woorden altijd te kort om dit aan te duiden).
Als we hier onszelf helemaal in laat rusten, valt al het lijden weg en kan er innerlijke vrede en vervulling zijn. Wat niet wil zeggen dat we geen pijn meer tegenkomen. Die zal blijven komen. Maar onze relatie met de pijn is totaal anders dan voorheen. Iedere pijnlijke situatie is een kado omdat het ons de kans geeft om door de illusie van de zogenaamde ‘ik’ heen te prikken.
De wond is de plek waar het licht binnenkomt (Meister Eckhart)
Waarom via pijn?
Je zou echter nog kunnen denken: ook zonder pijn kun je toch ontdekken en ervaren wat je werkelijk bent?
Ja, dat kan ook.
Maar juist pijn zorgt ervoor dat er – in de onvrede – een verlangen voelbaar blijft naar iets anders, naar groei. Juist pijn kan er dus voor zorgen dat je blijft zoeken. Vooral sterke of zelfs bijna ongedragelijke pijn en het daarbij wegvallen van controle kunnen er toe leiden dat ego niets anders meer kan dan bezwijken.
Pijn, angst, uitputting, een groot verlies, vernedering… Op het spirituele pad is geen enkele omstandigheid een reden om niet tot ontwaken en bevrijding te kunnen komen. In tegendeel. Iedere situatie biedt juist een kans tot ontwaken.
Affliction forces the soul to see. (Simone Weil)
The Darkness needs to come, it even needs to be celebrated. (Course in Miracles)
Whatever happens is Grace. There are no exceptations. (Course in Miracles)
Af en toe zijn er mensen die zelfs extreme omstandigheden zoals in concentratiekampen hebben overleefd en die blijk geven van dit inzicht en deze ervaring. Daarvoor kan ik alleen maar diep buigen.
Pain is universal. Victimhood is optional. (Edith Eger)
De ellende is groot, maar toch — het leven is diep in mij en dat is onaantastbaar. (Etty Hillesum)
Hoe werkt loutering precies?
Er zijn verschillende manieren waarop je kunt kijken naar de werking van loutering.
Underhill ziet het als een pijnlijke, zuiverende fase waar je doorheen moet gaan om bij verlichting uit te komen. Zij lijkt het dus als een inspanning op te vatten, die tot een bepaald resultaat leidt. Overigens, spoiler: als je dacht dat je er na de loutering met de verlichting wel zou zijn: daarna komen er volgens haar nog twee fasen waaronder de Donkere Nacht van de Ziel…. – never a dull moment on the spiritual path. Het eindstation is volgens haar eenwording met god.
Non-duale shaiva tantra heeft het minder over bepaalde fasen en ook minder over een vaststaand eindstation. Ook zegt tantra dat het doorzien van de illusie van het ‘ik’ de zuivering zelf is. Het lijkt te zeggen dat loutering/zuivering spontaan gebeurt, via het inzicht. Tegelijkertijd biedt tantra toch ook allerlei technieken die je helpen om de pijn te doorvoelen, evenals technieken om de sluiers die nog over je Ware Zelf heen zitten, af te pellen. Denk bijvoorbeeld aan de deha shuddhi meditatie (verbranden van al je zelfbeelden) of bepaalde meditaties uit de Vijnana Bhairava Tantra, waarvan je hieronder een voorbeeld ziet. Loutering kan dus een spontaan proces zijn, maar ook het effect van meditatietechnieken (overigens wel altijd in combinatie met ‘grace’). Hoe het precies werkt, zullen we waarschijnlijk nooit echt begrijpen.
In everyday life, when one hears oneself saying phrases like ‘I am’ of ‘this is mine’, seize the opportunity to inquire into what these words (‘I’ of ‘my’) refer to. The mind tries to find a referent, but it cannot. Impelled toward the truth by this meditative contemplation, one becomes peaceful.(2)
Vallen en opstaan
Voor de meeste mensen geldt dat dit alles een proces van vallen en opstaan is.
Je ziet ‘het’ en kunt dankbaarheid voor de pijn in je leven voelen. Je kunt het waarlijk zien als een cadeau. De volgende ochtend word je woedend wakker. Want…. (slachtofferschap, schuldige aanwijzen, pijn weg willen hebben etc.). Een tijdje later zit je in een tantraretreat en zie je ‘het’ weer helemaal. Waar for gods sake maakte je je in hemelsnaam al die tijd druk over? Deze keer ga je het echt niet meer vergeten. En een paar weken later, auw, toch weer de identificatie met een ‘ik’ dat lijdt waardoor je weer helemaal in de put zakt.
Welcome to the club!
Echter, als je het spirituele pad blijft bewandelen, zal het besef van de Werkelijkheid langzaam maar zeker indalen. En het wordt steeds duidelijker: dit is wat bedoeld wordt als we in tantra zeggen dat we alles omarmen. We zeggen JA tegen alles, JUIST ook tegen de pijn.
Tantra is all inclusive.
De pijn die we tegenkomen in het leven mogen we dus steeds weer – net zoals de bliss overigens – ten volste doorvoelen, om tegelijkertijd te zien dat het niet ‘onze’ pijn (of onze bliss) is. Er komt een sensatie op, je staat ‘m toe en hij golft weer weg. No ownership, nor denial of ownership.
En natuurlijk, dit klinkt makkelijker dan gedaan. Het spirituele pad is een werkwoord!
Gelukkig zijn er tegenwoordig heel veel technieken voor handen waarmee we ons energielichaam steeds schoner en krachtiger kunnen maken zodat dit steeds gemakkelijker kan gaan. Want dat is wat tantra doet, maar veel andere stromingen ook. Denk aan allerlei vormen van meditatie, ademwerk, lichaamswerk, systemisch werken, plantmedicijnen, dans, massage, therapie en nog veel meer.
Alleen voor jezelf – en voor ons allen
Belangrijk om te noemen is wel dat we de manier van omgaan met pijn zoals ik hierboven beschreven heb, alleen op onszelf hebben toe te passen. Het is mijn inziens niet de bedoeling dat we anderen (in moeilijke omstandigheden) gaan veroordelen als zij het anders zien of ervaren. Deze visie aan anderen opdringen voelt ongepast en bovendien werkt het ook niet. Iedereen heeft zijn of haar eigen weg te gaan.
Tegelijkertijd: stel je je eens de impact voor als íedereen hiertoe in staat zou zijn. Als bijvoorbeeld wereldleiders op deze manier naar hun eigen pijn zouden kunnen kijken en zich niet meer zouden identificeren met een verhaal erover. Dan zien ze namelijk ook geen ‘dader’ meer en is zoiets als oorlog totaal zinloos en onnodig. Hoe meer mensen zich realiseren dat in feite alles en iedereen met elkaar verbonden is – één is – hoe meer liefde en zorg er voor elkaar en voor de natuur gaat zijn.
Vergis je niet hoe belangrijk jouw eigen werk voor het grotere geheel is. Al lijkt het maar een druppel in de oceaan, jij bént die oceaan. En we zeggen niet voor niets in tantra dat we also practice for the benefit of all beings.
En mijn eigen proces?
Voor mij persoonlijk zijn de laatste jaren behoorlijk louterend geweest en dit proces gaat nog altijd door. In mijn geval speelt dit zich hoofdzakelijk binnen mijn liefdesrelatie af. De afgelopen jaren heb ik vrijwel al mijn verwachtingen, wensen en verlangens ten aanzien van deze relatie – en dan vooral het thema seksualiteit – moeten loslaten. Een diep existentieel gemis hier was mijn grootste pijnstuk.
Ik kan wel zeggen dat ik dit gevecht tot op het bot heb gestreden. Ik heb alles maar dan ook alles uit de kast gehaald om voor elkaar te krijgen dat mijn partner mij ging geven wat ik wilde. En natuurlijk, op een bepaalde laag zorg je binnen een relatie voor elkaar. Wat hij op zijn manier zeker ook deed en doet. Maar ik had (en heb nog steeds) in te zien dat mijn partner er niet is om een tekort of gemis op te vullen en dat hij mij ook nooit het gevoel van blijvende vervulling kan geven waar ik zo krampachtig naar zocht. Ik had en heb te erkennen dat het ‘ik’ dat een tekort denkt te ervaren een illusie is. Dat deze ‘ik’ niet is wat ik werkelijk ben. En dat de pijn niet weggenomen hoeft te worden. Integendeel. De boosheid, het verdriet, de teleurstelling, al die pijn kan kan juist gebruikt worden om het ‘ik’ te laten bezwijken. Deze pijn heb ik – steeds maar weer – op het altaar te leggen.
In dit louterende proces word ik steeds leger en daarmee – bijzonder genoeg – steeds meer vervuld. Wat een paradox. Hoe schraler de relatie, hoe meer kracht er voelbaar is. En hoe minder ‘vorm’ de relatie heeft, hoe diepgaander onze band wordt. Er zijn nog steeds af en toe golfjes pijn, maar die komen en gaan. En het is pijn, geen lijden. Lijden is er alleen als er verzet is tegen de situatie zoals die is. Als het verzet stopt en de overgave komt, is er geen lijden meer.
Er is dus een paradigmaverschuiving gaande van een ‘ik-je’ met allerlei verhalen, naar het mezelf steeds meer ervaren als bewustzijn en de Liefde zelf, waardoor ‘ik’ me ongeacht de situatie steeds meer vervuld ga voelen.
Wil dat zeggen dat alles pais en vree is in ons huis? Een stuk meer dan een paar jaar geleden, zeker. Maar af en toe vergeet ik ‘het’ gewoon weer even en schiet dan weer een moment in drama. Gelukkig gaat mijn partner daar nauwelijks nog in mee en worden deze periodes al maar korter. Verder is het heerlijke van tantra dat er ook best af en toe een bommetje mag barsten. Even een moment van intense emotie – oeps – en dat was het dan weer.
Al met al buig ik diep voor het prachtige pad van tantra dat me na meer dan 20 jaar nog altijd nieuwe dingen leert. En in diepe dankbaarheid begeleid ik met alle liefde ook andere mensen een klein stukje op hun pad.
Reacties welkom!
Ik ben heel benieuwd of jij iets kunt met de inhoud van deze blog. Als het spirituele pad nog helemaal nieuw voor je is en je bijvoorbeeld nog nooit van zelfrealisatie had gehoord, is het wellicht lastig. Maar misschien ook wordt er iets je wakker. En als er mensen zijn die bijvoorbeeld heftige dingen in hun leven hebben meegemaakt en oprecht kunnen zeggen dat dit pad hen hierbij helpt, dan hoor ik dat ook heel graag. Ook trouwens als je van mening bent dat er toch ook situaties zijn waarop bovenstaande niet van toepassing is. Mail me op wendy@blissyourbody.nl.
JA!
Wil jij diepgaand ontdekken hoe het is om JA tegen alles te zeggen? In onze Intensive Tantra Jaartraining besteden we vanaf nu meer dan ooit aandacht aan de kracht van loutering. Je mag gaan ervaren of en hoe jij de pijn in jouw leven werkelijk kunt gaan omarmen en waar dat jou gaat brengen.
Noten
(1) Het is een dikke pil, maar zeer de moeite waard voor wie interesse heeft in mystiek. De Nederlandse vertaling is een extra aanrader, omdat deze ook allerlei hedendaagse toevoegingen bevat.
(2) Uit: Vijnana Bhairava Tantra, yukti #106, vertaling en interpretatie: Christopher Hareesh Wallis (in app vorm verkrijgbaar, zie www.tantra112.app.
SAMENVATTING
Deze blog gaat over hoe je kunt omgaan met pijn en moeilijke emoties, vooral vanuit een spiritueel (tantrisch) perspectief. In plaats van pijn te zien als iets dat opgelost of vermeden moet worden, stel ik dat pijn juist een belangrijke rol kan spelen in persoonlijke en spirituele groei.
Een centraal concept is ‘loutering’: een proces van zuivering en transformatie waarbij je door pijn heen gaat om tot meer innerlijke helderheid en vrijheid te komen. Op het sprituele pad is pijn geen probleem, maar juist een mogelijke weg naar inzicht en bevrijding.
Meestal proberen mensen pijn weg te halen of minder te laten worden. Bijvoorbeeld door situaties te veranderen, erover te praten of het te doorvoelen. Hoewel dit kan helpen, biedt het niet altijd blijvende verlichting. Tantra nodigt uit om pijn volledig te ervaren zonder deze weg te willen hebben en uiteindelijk te zien dat pijn slechts een tijdelijke vorm van energie is.
Daarnaast is de diepere spirituele boodschap dat lijden ontstaat door identificatie met het ‘ik’ (ego). Wanneer je inziet dat dit ‘ik’ een illusie is en je in wezen bewustzijn of liefde bent, verdwijnt het lijden — ook al kan pijn nog steeds aanwezig zijn. De relatie tot pijn verandert dan fundamenteel.
Pijn wordt in deze visie zelfs gezien als een ‘cadeau’, omdat het je kan helpen om door deze illusie heen te breken en tot zelfrealisatie te komen. Dit proces verloopt niet lineair, maar met vallen en opstaan.
Bij dit alles stel ik wel dat deze manier van kijken iets persoonlijks is: je hebt het alleen op jezelf toe te passen, niet op anderen op te leggen. Iedereen heeft zijn eigen pad.
