Onlangs deed ik voor de derde keer een vastenkuur, waarover ik uitgebreid vertel in deze podcastaflevering. Ik onderzoek daarin de vraag in hoeverre vasten binnen de visie van (klassieke) tantra past.
In onderstaande blog lees je – aanvullend – nog wat meer over de meditatieve kansen die het vasten te bieden heeft.
Juist wél eten!
Voor zover ik weet, is vasten an sich geen onderdeel van klassieke shaiva tantra. Eerder misschien het tegenovergestelde.
Zo waren er zo’n 1000 jaar geleden enkele extreme tantrastromingen waarbij mensen – bijvoorbeeld tijdens rituelen – zaken die de niet-tantrische stervelingen in India absoluut niet mochten eten juist wél aten en dronken. Denk aan vlees, vis en alcohol. Dat kan voor ons vrij onschuldig lijken, maar in die tijd lag dat anders en was dat behoorlijk transgressive.
Daarnaast was en is tantra een levensvisie die geen taboe op ‘genieten’ kent. In tegenstelling tot diverse andere spirituele stromingen, sluit in tantra het streven naar ontwaken en bevrijding niet uit dat je op het spirituele pad ook gewoon mag genieten van al het heerlijke dat het aardse bestaan te bieden heeft. Het ‘goddelijke’ is volgens deze visie immers in álles te ervaren en dus ook in de ervaring van eten (vrijen, dansen, kunst…).
Vanuit dat oogpunt zou je denken dat tantra zegt: vasten, nee hoor, geniet juist lekker van al het eten en drinken dat je tot je beschikking hebt!
Goede wijn
Toch gaat het bij tantra niet alleen maar om genieten. Deze mystieke stroming vraagt tegelijkertijd van je om (steeds meer) onthecht te raken. Dat gaat in principe ‘vanzelf’: hoe minder ik-identificatie er is op het pad, hoe minder gehechtheden er zullen overblijven.
Heerlijk dus, als dat glas wijn voor je staat: geniet ervan! Maar als er géen wijn is, dan zou het net zo goed helemaal oké moeten zijn. Zolang dat dat goede glas wijn er móet zijn, is er lijden, aangezien alles vergankelijk is, ook een glas wijn. Op het spirituele pad willen we juist de weg van bevrijding en vrij van lijden-zijn inslaan.
Slechte wijn
Klassieke tantra als non-duale stroming laat je zelfs nog een stapje verder gaan: ook een glas sléchte wijn heeft de kracht in zich om jou het goddelijke te laten ervaren. Labels als ‘lekker’ en ‘vies’ zijn immers constructies van de mind. Uiteindelijk is alles een vorm van energie en is ‘walging’ een van de vele kleuren van ons bestaan. Als je walging zonder het verhaal erbij ten volste in de directe ervaring doorvoelt, dan ligt daar dezelfde spirituele kracht in als in het ervaren van genot. Tantra voor gevorderden :).
Vervullen of doorvoelen?
Het mogen doorvoelen geldt ook voor het gevoel van verlangen.
Uiteraard kunnen er gemakkelijk verlangens opkomen als je minder of niet eet. Ga tijdens een vastenkuur maar eens tussen de gasten zitten en luister naar de gesprekken over goede koffie, wijn of fijne restaurants…
In onze tijd zijn we echter niet gewend om dat verlangen er langere tijd te laten zijn, we zijn zo gewend om het vrijwel direct te vervullen. Sterker nog, we wachten vaak niet eens tot we echt trek of honger krijgen en naar iets te eten of te drinken verlangen. Vanuit gewoonte hebben we vaak al voor die tijd iets gepakt.
Tantra nodigt je echter uit om je niet te focussen op het vervúllen van verlangens (hoewel dat ook zeker niet verboden is), maar op de energie van het gevoel van verlangen zelf, om zo de kracht die daarin verborgen zit te gebruiken.
In het dagelijks leven kun je hier mooi mee spelen. Wacht vandaag echt eens tot er trek/honger komt en er een verlangen ontstaat naar vulling. Wat gebeurt er als je heel precies bij die sensaties in je lichaam blijft en ze helemaal doorvoelt? Mogelijk ontdek je dat je dan alsnog een hele tijd kunt wachten voordat je echt iets hoeft te eten. En dat je misschien zelfs kunt genieten van de sensatie van trek/honger.
Alles omarmen
Mijn eigen proces tijdens deze laatste vastenkuur voelde vrij licht. Maar ik weet dat het ook pittig kan zijn. De leegte in jezelf niet meer vullen met dat wat je gewend bent, kan echt het nodige aan angst en weerstand in je systeem triggeren. Voor een tantrika is dat natuurlijk een mooie uitdaging: kun je óok de gevoelens van weerstand en ongemak omarmen en rustig wachten tot het transformeert in iets anders? Persoonlijk vind ik het wel heel fijn om met het vasten in een retreat-vorm te zijn, waar er begeleiders zijn die je – indien nodig – even kunnen ondersteunen.
Vijñāna Bhairava Tantra
Tijdens de week ontdekte ik dat een aantal meditatietechnieken uit de Vijñāna Bhairava Tantra (VBT) prachtig aansluiten bij het doen van een vastenkuur.
Deze oude tantrische tekst (van omstreeks 850 CE) geeft 112 technieken die je kunt gebruiken om in alledaagse dingen ‘het goddelijke’ te ervaren. Iedere (korte!) meditatie laat je helemaal focussen op een bepaalde ervaring. Als je dat in vol bewustzijn doet, kan het dat je (voor een moment of langer) één wordt met de ervaring en je ik-identificatie verdwijnt. Wat overblijft is de pure werkelijkheid; de realisatie en ervaring dat alles en iedereen in de kern hetzelfde bewustzijn is, wat tot rust, tevredenheid maar ook zachte gelukzaligheid leidt.
Zo kun je je meditatieve aandacht tijdens het vasten richten op:
* de ruimte in je buik/lichaam/systeem vanwegen het niet eten: One may contemplate ‘space’ in all directions within one’s own body simultaneously. Through this meditation, the mind becomes free of dichotomizing beliefs and everything becomes spacious.
* de ruimte in je lege glas, als je sapje of soepje op is: One may cast one’s gaze into a well-formed vessel, such as a pot (or a glass), leaving aside its walls, become absorbed in the space it encloses. At the very moment the mind dissolves into that space, one becomes of the same nature as the spacious open awareness-presence that is Bhairava (Shiva).
* het genot van het proeven van je lekkere (of niet-lekkere) sapje of soepje: One should meditate on the state of fullness that expands due to the delight of savoring good food and drink; and that joy will become sublime.
* het verlangen naar eten: Observing a desire suddenly arising, one should lead it to stillness. It will dissolve into the very place from which it arose.
* nog een keer het verlangen naar eten: Or, when desire do arise, one should focus the heart-mind on the energy of that desire and let it be unwavering & one-pointed in considering that energy as an essential śakti of the Self. Then one will see things as they really are.
* het opkomen of juist wegebben van het gevoel van trek/honger: Just before or after a sneeze, at the onset or cessation of anger, in fear, in deep sorrow, when fleeing from conflict (or from joy), in curiosity or wonder, at the onset and cessation of hunger: in all these states, the state replete with Being of the Absolute is available.
Mocht je nu niet onmiddellijk begrijpen wat de technieken nu priecies inhouden; dat is heel normaal. In de traditie krijg je er namelijk altijd een mondelinge uitleg van een leraar bij.
Ook is het goed om te weten: niet iedere techniek zal bij je klikken. Daarom is het ook zo fijn dat het er zo veel zijn. Er is er altijd wel eentje die wél voor jou werkt.
Leeg en licht
Vasten maakt je leger, lichter en helderder. Dat helpt je om meer en gemakkelijker afgestemd te zijn op ‘de bron’. In die zin denk ik dat het voor veel tantrika’s goed is om in het dagelijks leven (los van het vasten) vrij licht te eten. Ik vermoed dat de levensenergie gemakkelijk door een wat leger lichaam stroomt dan door een volgestopt lichaam.
Bedenk echter wel dat er in deze traditie nooit een one fit all wordt voorgeschreven. Ieder mens is namelijk anders. Als iemand veel moeite heeft om in het lichaam en het aardse te zijn, is steviger eten mogelijk beter. En zo’n persoon moet misschien wel helemaal nooit vasten. Dit laatste geldt wellicht ook voor mensen met een eetstoornis.
Gezonde leefstijl
Voor mensen die wel af en toe vasten, kan het een mooie reset zijn. Je kunt onderzoeken waarom je bepaalde gewoontes of verslavingen hebt, dus wat er ónder zit: welke leegte ben je aan het opvullen, welke pijn ben je aan het weg-eten? En vervolgens kan de ervaring van het vasten je helpen om bepaalde gewoontes te doorbreken. Al is het er maar eentje!
Het vasten kan dus ook meer bewustzijn brengen op de vraag: wat wil ik in het dagelijks leven nu eigenlijk wel en niet eten en drinken? De meeste mensen op het spirituele pad zullen daarbij merken dat hun keuzes voor voeding door de tijd heen als vanzelf gezonder en afgestemder op de natuur worden. Hoe dichter je (terug) bij ‘de bron’ komt, hoe vanzelfsprekender het is dat je gezond (en nog steeds ook: lekker) eet.
Overigens wordt vanuit klassieke shaiva tantra een leefstijl met gezonde voeding, genoeg beweging, natuur, rust, inspiratie, voedende relaties etc. gezien als een voorwaarde voor je spirituele proces. Met een gezonde leefstijl creëer je zo veel mogelijk veiligheid, gronding en rust als stevige basis in jezelf. Tegelijkertijd is die gezonde leefstijl iets dat zich door de tijd heen mag ontwikkelen.
Tot slot
Het mag duidelijk zijn dat vasten absoluut niet alleen een fysieke reiniging is. Het is ook een reiniging van de geest en zoals je hierboven hebt kunnen lezen, kan het ook een tool voor je spirituele pad zijn. To eat or not to eat? Ik kan iedere tantrika zeker aanraden om eens een paar dagen niet te eten.
Noten
* Geciteerd zijn de VBT-technieken #17, #31, #44, #72, #74 en #93 uit de telling en vertaling van Christopher Hareesh Wallis (nog niet in boekvorm verkrijgbaar)
* Hier vind je de link naar de podcastaflevering op Spotify.
